Toename van Jakobskruiskruid vanaf begin 1900

  • Print

Door Esther Hegt en drs. Baudewijn Odé (Stichting FLORON, Leiden)

Op internet  en in andere media  wordt de zorg uitgesproken dat Jakobskruiskruid algemener in Nederland aan het worden is en dat deze soort in steeds meer gebieden voor zal gaan komen waar het voorheen niet groeide. (1,5) De Sectorraad Paarden heeft de strijd tegen het Jakobskruiskruid als een van de speerpunten gekozen en vraagt in de tweede kamer om een zaaiverbod. (6,10)

De toename van Jakobskruiskruid in Nederland wordt wel geweten aan het inzaaien met bermmengsels. (2, 5) Daarnaast is natuurontwikkeling op voormalige, laagproductieve landbouwgronden waarschijnlijk een belangrijke factor voor de toename, evenals aankoop en vervolgens verschralend beheer door natuurbeschermingsorganisaties op voorheen intensief gebruikte graslanden of akkers. Door het beheer verschralen deze gronden, zodat voedselarme open situaties ontstaan waar Jakobskruiskruid zich eenvoudig en vaak tijdelijk massaal kan vestigen. (11,14) Ook het houden van paarden leidt tot ander grasland beheer en paardenhouders zijn vaak niet op de hoogte van goede beheermethoden om goede schrale graslanden te krijgen, afgetrapte weitjes hoeven niet te ontstaan. (15) Er is in 2006 een rapport geschreven in het kader van het vak Academic Consultancy Training Cursus  aan de Wageningen Universiteit (16) of er daadwerkelijk een toename van Jakobskruiskruid is en hoe daar bij de provincies, natuurorganisaties, waterschappen en andere instanties mee om wordt gegaan. Uit dat rapport bleek dat het veel minder grootschalig is ingezaaid dan aangenomen wordt. In tegenstelling wat vaak wordt geschreven in de media heeft Rijkswaterstaat  bijvoorbeeld nooit Jakobskruiskruid in de zaadmengsels gehad ook is er geen enkele natuurorganisatie geweest die zaden van Jakobskruiskruid in zaadmengsels heeft gehad, wel heeft het bij sommige waterschappen in zaadmengsels gezeten in het verleden maar ten tijde van dat onderzoek in 2006 was daar al geen sprake meer van. Ook is er nagegaan of er nog zaadmengsels gebruikt worden waar Jakobskruiskruid in voorkomt. Er zijn aselect 10 Nederlandse zaadleveranciers van inheemse zaden benaderd met de vraag of zij zaadmengsels met Jakobskruiskruid verkopen of hebben verkocht. Gesteld kan worden dat Jakobskruiskruid bij geen van de ondervraagden in het assortiment voorkomt. In het verleden hebben enkele leveranciers het wel geleverd maar ze hebben de zaadmengsels aangepast mede onder invloed van de publiciteit over Jakobskruiskruid.

Jakobskruiskruid in de geschiedenis

Verspreidingskaartjes van Stichting Floron (17)  laten door de jaren heen het voorkomen van Jakobskruiskruid zien. Op de kaartjes kun je een duidelijke toename zien maar je kunt ook goed zien dat de plant ook in het begin van de vorige eeuw al zeer algemeen was en waarschijnlijk ook lang daarvoor waarbij aangetekend dat in de oude bestanden dekkingsgaten zitten. Het aantal waarnemingen van Jakobskruiskruid in is weliswaar wat omhoog gegaan, maar dit is voornamelijk te wijten aan een toename in het aantal waarnemers. De toename is dus minder groot dan het lijkt op het overlappende kaartje. Belangrijk is dat veel algemenere soorten toenemen, een soort als grote brandnetel kwam vroeger bijvoorbeeld amper op de droge zandgronden voor maar staat nu ook overal en nergens.

atlas 1atlas 2

Atlas 1 = 1900-1950                                       Atlas 2 = 1950-1980

Jakobskruiskruid verspreiding heden

Atlas 3 = Tot op heden en de overlapping van de groene en bruine vlakken uit de verschillende tijdvakken.

Bestrijding heeft voor en nadelen

Zoals op de verspreidingskaartjes is te zien is Jakobskruiskruid altijd een algemene plant geweest, ook is er in de vorige eeuw ook al heel veel onderzoek gedaan naar methoden om Jakobskruiskruid te bestrijden. Er worden in de literatuur verschillende manieren genoemd om Jakobskruiskruid te bestrijden, er spelen een aantal factoren een rol bij het bepalen van een aanpak voor Jakobskruiskruid.

Handmatig verwijderen met ragfork, riek of spade; Het voordeel van handmatige verwijdering is dat je selectief Jakobskruiskruid planten kunt verwijderen zonder dat je de overige vegetatie beschadigd en je hoeft zo ook geen chemische bestrijdingsmiddelen te gebruiken. Het nadeel is echter dat deze methode erg arbeidsintensief is, dat het gevaar bestaat dat de plant niet in zijn geheel te verwijderen is en wortelfragmenten achter blijven en dat je op deze manier een uitstekend plekje voor nieuwe kruiskruid planten creëert. (18,19)

Maaien of knippen; Je kunt ook de planten afmaaien of de bloeiwijze afknippen, zodat de planten geen zaad zullen zetten en zich dus niet voort kunnen planten. Op deze manier heb je ook geen bodem verstoring. Maar een nadeel van deze methode is dat je de planten niet doodt en ze opnieuw uit zullen groeien met meerdere bloemstengels en in een later stadium gaan bloeien.  (18,19)

Hergroei Jakobskruiskruid

Klepelen; Klepelen is weinig arbeidsintensief, maar maakt hergroei uit wortelfragmenten of de zaadbank erg waarschijnlijk. Ook wordt de bodem verstoord en dus een goede kiemplek voor Jakobskruiskruid. Daarnaast schakel je ook planten uit die met Jakobskruiskruid concurreren. (18, 19)

Herbiciden; Het is af te raden om herbiciden te gebruiken bij droogte of extreem hoge of lage temperaturen. Onder deze omstandigheden groeien de planten namelijk een stuk langzamer en werken de herbiciden minder goed. Herbiciden kunnen ook andere plantensoorten doden en schakelen zo dus ook de natuurlijke concurrentie van Kruiskruid uit. (18,19)

Niets doen is ook een oplossing. Jakobskruiskruid is een plant die gedurende een korte tijd op verstoorde grond voorkomt. Als deze verstoring niet meer voort duurt, verdwijnt de soort na een aantal jaren of blijft slechts aanwezig in kleine hoeveelheden. Dit is een goedkope oplossing die geen werk kost, en is op den duur de beste oplossing om Kruiskruid terug te dringen. Maar dit laatste is ook een nadeel: het duurt een tijd voordat je van het probleem af bent. (12, 20)

Conclusie:

De plant kan zich gemakkelijk herstellen van schade, verstoring van de bodem speelt de soort in de kaart, omdat hij graag op verstoorde plekjes groeit en bodemverstoring er toe kan leiden dat zaden uit de zaadbank aan de oppervlakte komen en gaan ontkiemen. Daarnaast kan de plant hergroeien uit wortelfragmenten die in de grond achter blijven. Jakobskruiskruid is bovendien een plant die van oudsher in Nederland voorkomt en zich dus prima op zijn plek voelt en na verwijdering in een bepaald gebied opnieuw vanuit naastgelegen gebieden terug kan komen, zo lang de groeiomstandigheden er gunstig zijn.

Jakobskruiskruid is dus een lastig te bestrijden plant en de meeste maatregelen om van de plant af te komen kunnen averechts werken. Voorkomen dat de plant zich in een weide vestigt is makkelijker dan het bestrijden ervan. Goed weidebeheer is daarbij van het grootste belang. (21)

Referenties

1.   Google discussiegroep over natuur.

2.   Paard Natuurlijk Kruiskruidpagina

3.   De Gelderlander. 2007. Gevaarlijk bloemetje verovert de bermen.

4.   De Gelderlander. 2007. Beheerders schatten giftig kruid anders in.

5.   Agripress. 2004.  Explosie Jacobskruiskruid dreigt- behandeling noodzakelijk.

6.   Sectorraad Paard. Plan van aanpak.

7.   Telegraaf. 2009. Verburg overlegt over mogelijk andere registratie paarden.

8.   Partij voor de Dieren. 2009. Politieke Partijen klaar voor debat paardenwelzijn.

9.   Vereniging Eigen Paard. 2009. Normen en richtlijnen welzijn paard.

10. Tweede Kamer, vergaderjaar 2008-2009, 28 286, nr. 264

11.  Bezemer, M., W. van der Putten & F. Rienks, 2006. Niets doen loont bij Jakobskruiskruidplaag. De Levende Natuur 107: 214-216.

12. Bezemer. M., Ecologie van Jakobskruiskruid. Symposium Jakobskruiskruid 13 feb. 2008.

13. Bronsveld. J., Kruistocht of concurrentie. Symposium Jakobskruiskruid 13 feb. 2008.

14.  Ketelaar. R. Is er teveel  geel in het  groen? Jakobskruiskruid en natuurbeheer. Symposium Jakobskruiskruid 13 feb. 2008.

15.  Ministerie van Landbouw Natuur en Voedselkwaliteit. 2006. Visie Paard en Landschap.

16. Botermans.M., H. Duns, J. Glas, W. Schipper, M. van der Spek & D. de Wit. 2006. Gele schoonheid. Dodelijk giftig, van haarwortel tot nectar. Wageningen.

17. Stichting Floron. Leiden.

18. Poole, A. L. & D. Cairns. 1940. Botanical aspects of Ragwort (Senecio jacobaea L.) control. Department of Scientific and Industrial Research Bulletin 82: 2-61.

19. Harper, J. L. & W. A. Wood. 1957. Senecio jacobaea L. The Journal of Ecology 45: 617-637.

20. Bezemer M ., J A. Harvey, G. A. Kowalchuk, H. Korpershoek & W. H. Van der Putten. 2006. Ecology, 87(8), 2006, pp. 2002-2013

21. Hegt, E. & P.B. Pelser. 2007. Jakobskruiskruid. Voorkomen is gemakkelijker dan bestrijden. Paard en Sport (6): 70-71.