mei 2023 Esther Hegt

Er wordt regelmatig beweerd dat overheden Jakobskruiskruid (Jacobaea vulgaris) bewust zouden inzaaien of opnemen in officiële zaadmengsels voor bermen en natuurgebieden. Deze bewering wordt vaak herhaald, maar zelden onderbouwd met concrete bronnen of uitspraken van betrokken beheerders.

Om dit punt feitelijk te toetsen, is aan alle relevante terrein- en bermbeheerders dezelfde vraag voorgelegd.

Om een goed beeld te krijgen of het verhaal klopt dat overheden Jakobskruiskruid (Jacobaea vulgaris) inzaaien en in zaadmengsels hebben wil ik van u weten of u Jakobskruiskruid inzaait en dit een feit is of dat dit een wijd verspreide fabel is.

Met het antwoord  op die ene vraag wil ik een voor iedereen te raadplegen pagina publiceren op mijn website.

Alvast bedankt voor uw medewerking.

Toelichting

Door alle beheerders exact dezelfde vraag voor te leggen, wordt voorkomen dat interpretatie, framing of aannames een rol spelen. De hier gepresenteerde reacties zijn daarom geen mening of selectie, maar een weergave van hoe beheerders zelf omgaan met Jakobskruiskruid en zaadmengsels.

Op basis van deze antwoorden kan worden beoordeeld of het idee dat Jakobskruiskruid bewust wordt ingezaaid berust op feiten, of vooral op herhaling van onbewezen aannames.

Zaaien provincies Jakobskruiskruid in?

Hieronder volgen de reacties van provincies op de vraag of zij Jakobskruiskruid bewust inzaaien.

1. Noord Brabant; Ze zijn er nog mee bezig. Zelf zaaien ze geen Jakobskruiskruid uit maar schrijven ze;  De vraag is waarschijnlijk niet simpel met ja of nee te beantwoorden. Veelal wordt het zaaien door aannemers gedaan en ligt het er dus aan of we specifieke eisen stellen aan het zaadmengsel dat ze moeten gebruiken. ( Provincie Brabant, z.d.)
2. Drenthe; De provincie Drenthe zaait geen Jakobskruiskruid. (Provincie Drenthe, z.d.)
3. Zeeland; In uw mail van 29 mei 2023 vraagt u de provincie Zeeland of onze organisatie Jakobskruiskruid uitzaait. Het antwoord op deze vraag is nee. Ook niet in de afgelopen tientallen jaren. Ik hoop hiermee een kort en helder antwoord te hebben gegeven op uw korte vraag. (Provincie Zeeland, z.d.)
4. Gelderland; Wij zaaien zelf geen Jakobskruiskruid uit in onze bermen. Wel krijgt de plant door het gevoerde maaibeheer de kans om zich te vestigen en uit te zaaien. We doen aan ecologisch maaibeheer, wat betekent dat er stukken blijven staan met maaien, maar ook dat we maaien en afvoeren om de bodem te verschralen (voedingsarmer te maken). door een armere bodem wordt de begroeiing uiteindelijk minder dicht en krijgen soorten als Jakobskruiskruid meer de kans om te kiemen. Wel wordt er op plaatsen waar wij klachten ontvangen omdat er vee of hooiland grenst aan een berm waar veel kruiskruid staat soms extra gemaaid om te voorkomen dat het uitzaait naar aangrenzende weilanden. (Provincie Gelderland, z.d.)
5. Groningen; Om uw vraag te beantwoorden: Dat antwoord is pertinent nee!! met een uitroepteken, wij zaaien geen Jakobskruiskruid. We zaaien wel bloemenmengsels maar daar zit nooit JKK in. (Provincie Groningen, z.d.)
6. Overijssel; Bij inzaai van wegbermen, natuurterreinen e.d. met zaadmengsels wordt door de Provincie Overijssel al een hele tijd Jakobskruiskruid niet meer mee uitgezaaid. Dit is vastgelegd in een intentie-afspraak daterend uit 2006. Diverse gemeenten en andere partijen hebben deze afspraak medeondertekend. (Provincie Overijssel, z.d.)
7. Utrecht; Wij, als provincie Utrecht, zaaien geen Jakobskruiskruid uit. Als er in opdracht van de provincie Utrecht gezaaid wordt, dan is dat met bermenmengsel B3. (Provincie Utrecht, z.d.)
8. Noord Holland; De provincie Noord-Holland heeft Jakobskruiskruid  (Jacobaea vulgaris) niet in zaadmengsels opgenomen. En zaait deze plant dus niet actief uit. De plant komt echter van nature wel op diverse van onze terreinen voor. (Provincie Noord‑Holland, z.d.)
9. Zuid-Holland; maakt voor de (her)inrichting van natuurgebieden, recreatiegebieden of wegbermen geen gebruik van kruiden-zaadmengsels waar het zaad van Jakobskruiskruid in zit. Dat kan ook niet, want in de standaardmengsels die door leveranciers van dit soort kruiden-zaadmengsels worden aangeboden zit nooit Jakobskruiskruid. (Provincie Zuid‑Holland, z.d.)
10. Friesland;  Het is goed om te melden dat wij als provincie al jaren geen mengsel met Jakobskruiskruid meer in onze bermen zaaien. Verder is meegezonden protocol voor de bestrijding van Jakobskruiskruid wellicht noemenswaardig. Dit protocol wordt door zowel Fryslân, Groningen als Drenthe gehanteerd. Tot slot willen wij je graag wijzen op meegezonden link: Fryslân Jakobskruiskruid  Onderaan deze pagina staat veel informatie over Jakobskruiskruid die wij op deze wijze ontsluiten met de Friese mienskip. (Provincie Fryslân, z.d.)
11. Limburg; Ik ben projectleider bij de provincie Limburg en werkzaam aan verschillende natuurontwikkelingsprojecten. We zaaien het niet in, dit heb ik nog geverifieerd bij een collega van het cluster natuur en water, een ecoloog met veel ervaring in natuurontwikkelingsprojecten. Hij geeft ook aan dat we het Jakobskruiskruid niet uitzaaien maar het kan in hooi of maaisel zitten dat we uitstrooien om de vegetatie te ontwikkelen. Verder zie ik dat op diverse percelen waar de eerste jaren enige vorm van verschraling door maaien en afvoeren plaatsvindt het Jakobskruiskruid tot ontwikkeling komt. (Provincie Limburg, z.d.)
12. Flevoland;  De afdeling infra zaait geen Jakobskruiskruid. Wij gebruiken sowieso  zo min mogelijk kruidenmengsels. (Provincie Flevoland, z.d.)

Alle 12 provincies hebben de vraag over het bewust inzaaien van Jakobskruiskruid (Jacobaea vulgaris) beantwoord. Uit hun reacties blijkt eenduidig dat geen enkele provincie Jakobskruiskruid bewust inzaait of opneemt in officiële zaadmengsels. Eventuele aanwezigheid van de plant wordt toegeschreven aan natuurlijke vestiging, ecologisch maaibeheer, verschraling van de bodem of het gebruik van hooi en maaisel, niet aan actieve inzaai.

Zaaien Waterschappen Jakobskruiskruid in?

De waterschappen geven aan hoe zij omgaan met berm- en waterkantbeheer en de aanwezigheid van Jakobskruiskruid

Sommige waterschappen hebben interne documenten over Jakobskruiskruid. Deze zijn niet publiek toegankelijk en zijn daarom niet opgenomen in dit overzicht.  

1. AA en Maas;  Goed dat er objectieve informatie verzameld en ontsloten wordt over Jakobskruiskruid. Ik kan u meegeven dat waterschap Aa en Maas geen Jakobskruiskruid inzaait. Meer informatie over hoe wij omgaan met inzaaien en inplanten, en soortkeuze hierbij, is beschikbaar in de handreiking inzaaien en boomaanplant die vrij toegankelijk is, zie; (Waterschap Aa en Maas, Handreiking inzaaien en boomaanplant) (Waterschap Aa en Maas, z.d.)
2. Amstel, Gooi en Vecht; Mocht er nog reactie komen dan plaats ik het erbij. (Waterschap Amstel Gooi en Vecht, z.d.)
3. Brabantse Delta; De vraag is uitgezet bij onze ecologen. Zij geven aan dat er géén Jakobskruiskruid zit in onze mengsels. Hopende hiermee de vraag te hebben beantwoord. (Waterschap Brabantse delta, z.d.)
4. De Dommel; Waterschap de Dommel heeft nog nooit Jakobskruiskruid ingezaaid, ik weet wel dat dit een keer door Rijkswaterstaat is gebeurd om de jakobsvlinder terug te krijgen. (Waterschap De Dommel, z.d.)
5. Delfland Wij gebruiken zadenmengsels waarin volgens het etiket geen Jakobskruiskruidzaden zijn verwerkt. Erop vertrouwende u hiermee voldoende te hebben geïnformeerd. (Hoogheemraadschap van Delfland, z.d.)
6. Drents Overijsselse Delta;  Bedankt voor uw mail. Mooi om te lezen dat u zich inzet om wat meer helderheid te scheppen rondom Jakobskruiskruid (JKK). Wij zaaien geen JKK in en hebben dit ook niet in onze zaadmengsels zitten. (Waterschap Drents Overijsselse Delta, z.d.)
7. Hollands Noorderkwartier; Met deze e-mail wil ik u aangeven dat het Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier (HHNK) geen Jakobskruiskruid uitzaait op gronden die bij ons in beheer en eigendom zijn. Bestrijden doen we de plant ook niet, wel maaien we soms stukken wegbermen extra als er veel Jakobskruiskruid staat en voeren dit af zodat het niet in veevoer kan komen. Na dijkverbetering werkzaamheden, zaaien we de bekleding weer in met bepaalde zaadmengsels, waar geen Jakobskruiskruid in zit. Op de Markermeerdijk is er een proef geweest met drie andere zaadmengsels en ook hierin zit geen Jakobskruiskruid. Wij zaaien over het algemeen in met het Standaard Margrietenmengsel:  (Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier, z.d.)
8. Hollandse Delta;  WSHD zaait in geen geval Jakobskruiskruid. Alle mengsels die wij gebruiken bevatten geen Jakobskruiskruid. Volgens mij zijn er weinig mengsels waarin hij voorkomt. En veel andere terreinbeheerders/overheden zijn zich wel degelijk bewust van de overlast die het kan veroorzaken in weilanden. De website van u is erg nuttig en diverse keren door mij/ons geraadpleegd. Complimenten daarvoor!! (Waterschap Hollandse Delta, z.d.)
9. Hunze en AA’s ; Bedankt voor uw mail. Wij zaaien op een aantal plekken in ons beheergebied kruidenmengsels in om de biodiversiteit te vergroten. Wij letten daarbij op wat voor kruiden in het mengsel zitten en of deze bij de omgeving passen. In de mengsels die wij toepassen zitten geen zaden van Jakobskruiskruid. (Waterschap Hunze en AA’s, z.d.)
10. Limburg; Het waterschap Limburg zaait geen Jakobskruiskruid in met mengsels die zijn aangekocht via zaadleveranciers. Maar we zijn op dit moment bezig met zaden te oogsten van onze eigen dijken, nu nog een pilot maar wellicht later op grotere schaal. Dan is het niet te garanderen dat er geen Jakobskruiskruid mee wordt geoogst en weer wordt ingezaaid op een nieuwe dijk. Overigens is dit kruid een soort die goed in een dijkvegetatie past en natuurlijk ook een diversiteitswaarde heeft, ondanks dat het voor paarden niet gezond is. (Waterschap Limburg, z.d.)
11. Noorderzijlvest; Mocht er nog reactie komen dan plaats ik het erbij. (Waterschap Noorderzijlvest, z.d.)
12. Rijn en IJssel; Waterschap Rijn en IJssel zaait geen Jakobskruiskruid uit en heeft dat eerder ook niet gedaan. (Waterschap Rijn en IJssel, z.d.)
13. Rijnland; Als antwoord op uw vraag kan ik u mededelen dat het hoogheemraadschap van Rijnland diverse zaadmengsels gebruikt om in te zaaien op dijken, keringen en op verschillende eigen terreinen. Dit alles om dit soort terreinen meer bloemrijk te maken. Meer bloemrijk is niet alleen mooi om te zien, maar helpt de biodiversiteit te versterken. Een van de soorten die in de zaadmengsels wordt toegepast is het knoopkruid. Dit is een van de Tiny 5 icoonsoorten die het verhaal vertellen op welke wijze Rijnland werkt aan herstel en versterking van de biodiversiteit.  De Tiny 5 van Rijnland – Hoogheemraadschap van Rijnland Het Jakobskruiskruid wordt in geen enkel zaadmengsel gebruikt. Dit geldt overigens ook voor de andere kruiskruiden. (Hoogheemraadschap van Rijnland, z.d.)
14. Rivierenland; Nee, alle zaadmengsels die wij gebruiken zijn vrij van Jakobskruiskruid. Het is dus een fabel dat wij dit zouden inzaaien. De verspreiding gaat via natuurlijke weg. (Waterschap Rivierenland, z.d.)
15. Scheldestromen; Dank u wel voor uw e-mail. De zaadmengsels die wij gebruiken bevatten geen Jakobskruiskruid. Veel succes met het verder aanvullen van uw website. (Waterschap Scheldestromen, z.d.)
16. Schieland en de Krimpenerwaard;  Onze bermen en dijken worden ingezaaid met een grasmengsel BG3 en een ander mengsel waarbij geen Jakobskruiskruid zit. (Hoogheemraadschap van Schieland en de Krimpenerwaard, z.d.)
17. Stichtse Rijnlanden; Dank voor uw email en complimenten voor uw website. Ik denk dat het een welkom initiatief is. Jakobskruiskruid raakt ook in ons werk nogal eens een gevoelige snaar. Als waterschap zijn wij terughoudend met het zaaien van mengsels, maar daar waar we kiezen voor inzaaien wordt gekozen voor mengsels zonder zaad van Jakobskruiskruid. Wel is het zo dat het in het verleden in diverse inheemse zaadmengsels zat. Wij proberen ons maaisel waar mogelijk af te zetten als veevoer dus aanwezigheid van Jakobskruiskruid is niet wenselijk. Daarnaast heeft een groot deel van ons gebied een agrarische functie en wij willen onze ingelanden niet onnodig belasten door het uitzaaien van Jakobskruiskruid. Op grootschalige groeiplaatsen bestrijden we de plant ook wel door deze apart te verwijderen. Op onze keringen streven we naar een stabiele en gesloten kruidenrijke graslandvegetatie en passen we waar mogelijk hooilandbeheer toe. Bij een goede ontwikkeling wordt Jakobskruiskruid bij dit type beheer benadeeld. (Hoogheemraadschap de Stichtse Rijnlanden, z.d.)
18. Vallei en Veluwe; Ik heb intern navraag gedaan en de conclusie is dat wij niet actief Jakobskruiskruid uitzaaien. Jakobskruiskruid kan zich echter wel makkelijk verspreiden richting open plekken/ kale grond op bijvoorbeeld een waterkering of langs een watergang. (Waterschap Vallei en Veluwe, z.d.)
19. Vechtstromen; Als waterschap zaaien we geen Jakobskruiskruid, wel andere mengsels. (Waterschap Vechtstromen, z.d.)
20. Wetterskip Fryslân; Mocht er nog reactie komen dan plaats ik het erbij. (Wetterskip Fryslân, z.d.)
21. Zuiderzeeland; Bedankt voor uw vraag. Ik kan daar het volgende op antwoorden, wij zaaien allen graszaad en geen Jakobskruiskruid, juist niet voor het vee. Dit geldt voor het hele beheergebied van Waterschap Zuiderzeeland. (Waterschap Zuiderzeeland, z.d.)

Natuurbeheerders en terreinbeheerders

Rijkswaterstaat

Rijkswaterstaat heeft als beleid om geen z.g. wilde bloemenmengsels in te zaaien in bermen of andere terreinen. Daarmee is tegelijk vastgelegd dat er ook geen Jakobskruiskruid wordt ingezaaid. Het is binnen Rijkswaterstaat zeker al vele jaren bekend dat de plant geldt als zeer giftig voor dieren, wanneer deze gedroogd een onderdeel is van hooi (levende planten kunnen de dieren herkennen en vermijden). Enkele malen is toch, onder druk van personen of instanties uit de omgeving gebruik gemaakt van zaadmengsels. Hierin zit geen Jakobskruiskruid. De reden waarom RWS geen gebruik maakt van wilde bloemenmengsels is dat deze de spontane, door de natuur bepaalde verspreiding van wilde soorten planten verstoren (dat heet floravervalsing).

Sinds vele jaren is de route van bermgrasmaaisel naar de landbouw (bedekking van de stalbodem of als veevoer) niet meer in gebruik. Reden was dat de herkomst van partijen gras bij bermgrasmaaisel niet goed is te achterhalen, plus de (eventuele) mogelijkheid op ongewenste bestanddelen zoals glasscherven, plastic, ijzerdraad, e.d. Het bermgras wordt tegenwoordig voornamelijk verwerkt tot compost.

Jakobskruiskruid is de laatste 10 – 20 jaar duidelijk algemener geworden in Nederland. De oorzaak is niet helemaal duidelijk, mogelijk speelt een minder intensief beheer een rol, samen met het warmer wordende klimaat.

Rijkswaterstaat beschouwt Jakobskruiskruid als een waardevolle, inheemse plant, een goede voedselbron voor insecten. In geval van klachten van aanwonenden over Jakobskruiskruid in de berm, met kans op overwaaien van zaden, wordt om overlast te beperken op verzoek soms extra gemaaid in de bermen om de planten voor de bloei weg te hebben.

Tot slot: hoewel de giftigheid van Jakobskruiskruid niet ter discussie staat, lijkt het erop dat het aantal slachtoffers onder vee / dieren erg klein is. (Rijkswaterstaat, z.d.)

Natuurmonumenten

Natuurmonumenten zaait slechts zelden in met gekocht zaad en als er al zaad gekocht wordt bevat dat geen Jakobskruiskruid.

Een enkele keer wordt wel maaisel uit nabijgelegen of min of meer identiek gebied ingebracht. Dit eigenlijk alleen als verwacht wordt dat andere beheermaatregelen niet zullen zorgen voor terugkeer van bepaalde soorten in het grasland. We kunnen niet uitsluiten dan ook een keer Jakobskruiskruid mee komt. Maar dat heeft geen voorkeur. Binnen onze organisatie wordt Jakobskruiskruid als ‘probleemkruid’ benoemd, meestal als het gaat om de relatie met buren in een gebied. Hoewel de plant ecologisch gezien ook waardevol is streeft Natuurmonumenten ernaar dominantie van JKK in haar gebieden te  voorkomen. We zullen indien nodig ten behoeve van botanische ontwikkeling en/of relatie met de buren ook maatregelen nemen om eventuele toch aanwezige dominantie te doorbreken. (Natuurmonumenten, z.d.)

Free Nature

FREE Nature staat voor spontane natuur. Hierbij zaaien wij niks uit. Wel komt JKK voor in de gebieden waar wij actief zijn.

Onze grazers, wild levende runderen, paarden, wisenten en waterbuffels, herkennen de plant aan zijn geur en grazen netjes om de plant heen. Zodoende zien wij de plant niet als een bedreiging. Wij voeren natuurlijk begrazing uit voor diverse terreinbeheerders, maar bezitten zelf geen grond. (Free Nature, z.d.)

Staatsbosbeheer

Zelf weet ik van geen enkel geval waarin we bij Staatsbosbeheer zaden van Jakobskruiskruid hebben ingezaaid of een zadenmengsel waarin ook zaden van Jakobskruiskruid hebben gebruikt. Ik heb de vraag zojuist ook aan mijn collega ecologen gesteld en zal hun reacties nog doorgeven. De eerste reactie uit Noord Nederland is alvast dat het daar niet gebeurd is.

Overigens ken ik de verhalen ook over inzaaien, maar dan idd als het gaat om de wegbermen en uit de jaren 70-80 van de vorige eeuw (en ook dan niet door Staatsbosbeheer). Ik heb daar echter nooit enige onderbouwing voor gezien.

Met vriendelijke groet, en veel waardering voor uw website!

Navraag bij de andere regio’s van Staatsbosbeheer;

Inmiddels heb ik uit diverse andere delen van het land (o.a. Biesbosch/Deltagebied, provincies Utrecht, Zuid Holland, West Brabant, Drenthe, Gelderland) de bevestiging gekregen dat ook daar geen Jakobskruiskruid is ingezaaid. En overigens ook waardering voor uw website! Dit in aanvulling op onderstaand bericht.

Onder uitzaaien verstaan wij overigens het actief verspreiden van zaden. Uit geluiden van de omgeving blijkt dat anderen soms met ‘uitzaaien’ bedoelen dat er zaden vanaf planten die ergens van nature al groeien overwaaien naar andere plekken. Dat soort spontane/natuurlijke verspreiding valt voor ons niet onder uitzaaien door mensen. We kunnen natuurlijk niet 100% garanderen dat het niet ooit eens is meegekomen met een voertuig. (aan de banden) (Staatsbosbeheer, z.d.)

Zaadhandelaren: verkoop en samenstelling van zaadmengsels?

1. We zijn ons bewust van de slechte gevolgen van Jakobskruiskruid voor dieren en met name paarden. Wij verkopen GEEN mengsels met Jakobskruiskruid en we verkopen het ook niet los. In het verleden ook nooit gedaan.  (Zaadhandel Neutkens Vessem, z.d.)
2. Als zaaizaadbedrijf kennen wij onze verantwoordelijkheid voor de sector en leefomgeving. Wij maken veel zaaizaadmengsels voor de veehouderij en paardenhouderij. In geen enkel mengsel verwerken wij Jakobskruiskruid. Zover ik weet doen onze collega bedrijven dat ook niet.   (Zaadhandel Vandinter Semo, z.d.)
3. Voor zo ver mij bekend is, komt er geen Jakobskruiskruid zaden in standaard graszaadmengsels voor. Een graszaadmengsel kan natuurlijk wel naar eigen voorkeur worden samengesteld met bv veldbloemen of kruiden. Maar dan moet de samenstelling op de verpakking staan. (Zaadhandel van der Wal, z.d.)
4. Ik kan alleen melden dat wij zelf geen kruiden of bloemen zaadmengsels met Jakobskruiskruid verkopen. Wij zijn altijd erg zorgvuldig om het gebruik van grassen en kruiden die schadelijk voor vee en specifiek paarden kunnen zijn. (Zaadhandel dlf, z.d.)
5. Wij zaaien geen Jakobskruiskruid uit en hebben het ook niet in mengsels zitten. Omdat deze plantensoort niet wordt bestreden in het buitengebied (van wegbermen, dijken, beheersgebieden, paardenweiden, etc. verspreidt deze plant zich heel snel, middels wind, water, autoverkeer en maaimachines. Helaas is deze belangrijke plant voor vlinders en andere insecten, giftig en geeft problemen in de afzet van hooi. (Zaadhandel Biodivers, z.d.)
6. Maar heel kort is het antwoord: Nee, onze mengsels zullen nooit Jakobskruiskruid bevatten. Dit omdat wij uitsluitend met voedselproducenten, boeren werken op agrarisch land. Dat betekent dat wij andere keuzes maken voor wat betreft de samenstelling. Wij kijken ook veel meer naar de agronomische kant En dat doen de meeste partijen niet. Onze mengsels moeten inheems en wild zijn maar ook passen binnen een agrarisch bedrijf. Daarbij kijken wij heel erg naar de bodem. EN dan blijkt Jakobskruiskruid een indicator plant. Hopelijk heb je iets aan dit antwoord. Veel succes en hou ons eens op de hoogte van best een leuk project. (Bloeiend boerenland, z.d.)
7. Jakobskruiskruid wordt nooit in een mengsel aangeboden, want elke mengselmaker weet, dat de plant giftig is voor veel zoogdieren. Sommige mensen verwarren de plant met de Solidago virgaurea. Anderen denken dat het in een mengsel zat terwijl de zaden al in de grond zaten. (Zaadhandel Vreeken, z.d.)
8. Wij zaaien geen Jakobskruiskruid uit en het zit ook niet in onze mengsels. (Zaadhandel Medigran, z.d.)
9. De Bolderik past geen Jakobskruiskruid toe in mengsels. Het is bij ons onbekend of het wordt ingezaaid. Als de soort eenmaal ergens staat dan verspreid de soort zich makkelijk. Met de wind met de auto’s (via wegbermen). (Zaadhandel Unitura De Bolderik, z.d.)
10. Als Cruydt-Hoeck verhandelen wij géén zaden van Jakobskruiskruid en ook doen wij dus geen zaden van Jakobskruiskruid in onze zadenmengsels. Wij runnen Cruydt-Hoeck vanaf 2007 en hebben vanaf 2007 Jakobskruiskruid ‘in de ban’ gedaan. Op onze teeltvelden letten wij er nauwkeurig op dat Jakobskruiskruid geen kans krijgt, de enkele planten die we tegenkomen worden verwijderd. Het lijkt me sterk (en niet erg handig) dat andere zaadbedrijven tegenwoordig nog Jakobskruidkruid in hun mengsels doen. Ik kan het me niet voorstellen.  Wel weten we dat er in het verleden Jakobskruiskruid in mengsels is gedaan. Bij Cruydt-Hoeck was dit ruim vóór 2007, dus voordat wij het bedrijf hebben overgenomen. Andere zaadbedrijven deden dit ook wel. Reden is dat Jakobskruiskruid in de basis een uitstekende insectenplant is en heel goed past binnen een ecologisch beheer. Het meest voor de hand liggend is dat Jakobskruiskruid zich zeer goed verspreid, zeker in ecologisch beheerde bermen. (Zaadhandel cruydthoeck.nl, z.d.)
11. Jakobskruiskruid maakt geen deel uit van onze mengsels. Het is mij niet bekend dat het gezaaid wordt of deel uitmaakt van andere mengsels. (Zaadhandel Pure Graze, z.d)

Verwijzingen op alfabet

Provincie Brabant. (z.d.). home. Opgehaald van Brabant.nl,: https://www.brabant.nl/

Free Nature. (z.d.). Foundation for Restoring European Ecosystems. Opgehaald van freenature.nl: https://www.freenature.nl/nl

Hoogheemraadschap de Stichtse Rijnlanden. (z.d.). Hoogheemraadschap de Stichtse Rijnlanden. Opgehaald van hdsr.nl: https://www.l/

Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier. (z.d.). Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier. Opgehaald van hhnk.nl: https://www.hhnk.nl/

Hoogheemraadschap van Delfland. (z.d.). Hoogheemraadschap van Delfland. Opgehaald van hhdelfland.nl/: https://www.hhdelfland.nl/

Hoogheemraadschap van Rijnland. (z.d.). Hoogheemraadschap van Rijnland. Opgehaald van rijnland.nl: https://www.rijnland.net/

Hoogheemraadschap van Schieland en de Krimpenerwaard. (z.d.). Hoogheemraadschap van Schieland en de Krimpenerwaard. Opgehaald van schielandendekrimpenerwaard.nl: https://www.schielandendekrimpenerwaard.nl/

Natuurmonumenten. (z.d.). Laat de natuur leven. Opgehaald van natuurmonumenten.nl: https://www.natuurmonumenten.nl/

Provincie Drenthe, z. (z.d.). Homepage. Opgehaald van Provincie Drenthe: https://www.provincie.drenthe.nl/

Provincie Flevoland. (z.d.). Homepagina van de Provincie Flevoland. Opgehaald van Provincie Flevoland: https://www.flevoland.nl/

Provincie Fryslân. (z.d.). Homepgina van de Provincie Fryslân. Opgehaald van Provincie Fryslân: https://www.fryslan.frl/

Provincie Gelderland, z. (z.d.). Homepagina van de Provincie Gelderland. Opgehaald van Provincie Gelderland: https://www.gelderland.nl/

Provincie Groningen. (z.d.). Homepagina van de Provincie Groningen. Opgehaald van Provincie Groningen: https://www.provinciegroningen.nl/

Provincie Limburg. (z.d.). Homepagina van de Provincie Limburg. Opgehaald van Provincie Limburg: https://www.limburg.nl/

Provincie Noord‑Holland. (z.d.). Homepage van de Provincie Noord‑Holland. Opgehaald van Provincie Noord‑Holland: https://www.noord‑holland.nl/

Provincie Overijssel. (z.d.). Homepage van de Provincie Overijssel. Opgehaald van Provincie Overijssel: https://www.overijssel.nl/

Provincie Utrecht. (z.d.). Homepage van de Provincie Utrecht. Opgehaald van Provincie Utrecht: https://www.provincie-utrecht.nl/

Provincie Zeeland, (z.d.). Homepagina van de Provincie Zeeland. Opgehaald van Provincie Zeeland: https://www.zeeland.nl/

Provincie Zuid‑Holland. (z.d.). Homepagina van de Provincie Zuid‑Holland. Opgehaald van Provincie Zuid‑Holland: https://www.zuid‑holland.nl/

Rijkswaterstaat. (z.d.). Natuur en biodiversiteit. Opgehaald van Rijkswaterstaat.nl: https://www.rijkswaterstaat.nl/leefomgeving/leefbaarheid-en-milieu/natuur-en-biodiversiteit

Staatsbosbeheer. (z.d.). Staatsbosbeheer. Opgehaald van staatsbosbeheer.nl: https://www.staatsbosbeheer.nl/

Waterschap Aa en Maas. (z.d.). Homepagina Waterschap Aa en Maas. Opgehaald van Waterschap Aa en Maas: https://www.aaenmaas.nl/

Waterschap Aa en Maas, Handreiking inzaaien en boomaanplant. (sd). Handreiking inzaaien en boomaanplant (WUR Edepot (nr. 630798). Opgehaald van https://edepot.wur.nl/630798

Waterschap Amstel Gooi en Vecht. (z.d.). Waterschap Amstel Gooi en Vecht. Opgehaald van agv.nl : https://www.agv.nl/

Waterschap Brabantse delta. (z.d.). Waterschap Brabantse Delta. Opgehaald van BrabantseDelta: https://www.brabantsedelta.nl/

Waterschap De Dommel. (z.d.). Waterschap De Dommel. Opgehaald van Dommel.nl: https://www.dommel.nl/

Waterschap Drents Overijsselse Delta. (z.d.). Waterschap Drents Overijsselse Delta. Opgehaald van wdodelta.nl: https://www.wdodelta.nl/

Waterschap Hollandse Delta. (z.d.). Waterschap Hollandse Delta. Opgehaald van wshd.nl: https://www.wshd.nl/

Waterschap Hunze en AA’s. (z.d.). Waterschap Hunze en AA’s. Opgehaald van Hunzeenaas.nl: https://www.hunzeenaas.nl/

Waterschap Limburg. (z.d.). Waterschap Limburg. Opgehaald van Waterschap Limburg.nl: https://www.waterschaplimburg.nl/

Waterschap Noorderzijlvest. (z.d.). Waterschap Noorderzijlvest. Opgehaald van noorderzijlvest.nl: https://www.noorderzijlvest.nl

Waterschap Rijn en IJssel. (z.d.). Waterschap Rijn en IJssel. Opgehaald van www.wrij.nl/: https://www.wrij.nl/

Waterschap Rivierenland. (z.d.). Waterschap Rivierenland. Opgehaald van waterschaprivierenland.nl: https://www.waterschaprivierenland.nl/

Waterschap Scheldestromen. (z.d.). Scheldestromen Het Zeeuwse Waterschap. Opgehaald van scheldestromen.nl: https://scheldestromen.nl/

Waterschap Vallei en Veluwe. (z.d.). Waterschap Vallei en Veluwe. Opgehaald van vallei-veluwe.nl: https://www.vallei-veluwe.nl/

Waterschap Vechtstromen. (z.d.). Waterschap Vechtstromen. Opgehaald van vechtstromen.nl: https://www.vechtstromen.nl/

Waterschap Zuiderzeeland. (z.d.). Waterschap Zuiderzeeland. Opgehaald van zuiderzeeland.nl: https://www.zuiderzeeland.nl/

Wetterskip Fryslân. (z.d.). Wetterskip Fryslân. Opgehaald van wetterskipfryslân: https://www.wetterskipfryslan.nl/

Zaadhandel Bloeiend boerenland. (z.d.). Wat doe jij voor de bij? Opgehaald van bloeiendboerenland.nl: https://www.bloeiendboerenland.nl/

Zaadhandel Biodivers. (z.d.). Specialist in natuurzadenmengsels van inheemse wilde planten. Opgehaald van Biodivers.nl: https://biodivers.nl/

Zaadhandel cruydthoeck.nl. (z.d.). Samen werken aan meer biodiversiteit. Opgehaald van cruydthoeck.nl/: https://www.cruydthoeck.nl/

Zaadhandel dlf. (z.d.). We enrich land, life and people through seeds and science. Opgehaald van dlf.nl: https://dlf.nl/

Zaadhandel Medigran. (z.d.). Zaden en Kruidenmengsels van inheemse planten. Opgehaald van medigran.nl: https://medigran.nl/

Zaadhandel Neutkens Vessem. (z.d.). Uw specialist in zaaizaad. Opgehaald van neutkens.nl: https://www.neutkens.nl/

Zaadhandel Pure Graze. (z.d). Pure Graze Seeds and Consultancy. Opgehaald van puregraze.com: https://puregraze.com/

Zaadhandel Unitura De Bolderik. (z.d.). Inheemse zaden van de Bolderik. Opgehaald van unitura.nl/inheemse-bloemenzaden-bolderik/: https://unitura.nl/inheemse-bloemenzaden-bolderik/

Zaadhandel van der Wal. (z.d.). zaadhandel & tuinwinkel van der Wal . Opgehaald van zaadhandelvanderwal.nl: https://www.zaadhandelvanderwal.nl/nl

Zaadhandel Vandinter Semo. (z.d.). Onze inzet voor duurzame landbouw. Opgehaald van vandintersemo.nl: https://www.vandintersemo.nl/nl

Zaadhandel Vreeken. (z.d.). Vreeken’s zaden Seedsaver der lage landen. Opgehaald van vreeken.nl: https://www.vreeken.nl/