Jakobskruiskruid bevat giftige stoffen die pyrrolizidine-alkaloïden (PA’s) worden genoemd. Deze stoffen hebben een schadelijk effect op de lever. In hoge doses kunnen ze ziekten veroorzaken en zelfs dodelijk zijn voor vee. Paarden en koeien zijn bijzonder gevoelig voor PA’s, terwijl schapen en geiten minder snel ziek worden. Paarden, die maar één maag hebben, zijn extra kwetsbaar. Gelukkig herkennen ze de verse plant als giftig en vermijden ze deze. In hooi is dat echter een ander verhaal: door het drogen verdwijnen de bittere smaak en geur, waardoor de planten moeilijker te herkennen zijn.
Herkauwers zoals schapen en geiten hebben meerdere magen, waarmee ze PA’s en andere gifstoffen beter kunnen afbreken. (Julian Taenzer, 2022), schapen en geiten zijn daar echter effectiever in dan koeien. Schapen en geiten eten de verse plant soms wel, omdat ze enzymen in hun pensflora hebben die de PA’s (gedeeltelijk) kunnen afbreken. Daarom is het ook belangrijk om te kijken naar specifieke informatie over schapen en Jakobskruiskruid. (Ohlsen, S., et al., 2022) Koeien, die meer magen hebben dan paarden, zijn iets minder gevoelig voor Jakobskruiskruid, maar vermijden de verse plant toch bij het grazen. In hooi is er echter hetzelfde probleem als bij paarden: de bittere smaak en geur verdwijnen, waardoor koeien de plant niet meer herkennen. (Fiedler, 2023)
Verschil per diersoort.
De mate van gevaar van Jakobskruiskruid verschilt per diersoort. De exacte dodelijke dosis van PA’s is niet goed vastgesteld en er is weinig consensus in de wetenschappelijke literatuur. Er zijn dierproeven gedaan waarbij dieren gedwongen werden Jakobskruiskruid te eten om de dodelijke dosis te bepalen, maar de resultaten variëren. Jonge dieren zijn bijvoorbeeld gevoeliger, en er kunnen ook verschillen zijn tussen mannelijke en vrouwelijke dieren. Dit toont aan dat er zelfs bij gedwongen voedering variatie is.
Bij normaal voeden is de gevaarlijkste factor de totale hoeveelheid PA’s die een dier gedurende zijn leven opneemt. Daarbij moeten ook andere PA-bevattende planten in aanmerking worden genomen, aangezien wereldwijd zo’n 3% van alle bloemplanten PA’s bevat. (Schramm, S., Köhler, N., & Rozhon, W., 2019) Daarnaast kunnen mycotoxines, die door schimmels in gras of hooi worden aangemaakt, hetzelfde ziektebeeld veroorzaken. Er bestaat een link tussen mycotoxines en leverziekten bij paarden (Durham, 2022)
Factoren die het risico beïnvloeden;
Het risico op vergiftiging hangt af van meerdere factoren: leeftijd (veulens zijn gevoeliger), individuele vatbaarheid, het totale rantsoen en het PA-gehalte in het ruwvoer.
Een PA-vergiftiging is lastig met zekerheid vast te stellen.
De aanwezigheid van PA’s in het voer, afwijkingen in bloedonderzoek en leverbiopsie kunnen een vergiftiging aannemelijk maken, maar leveren zelden sluitend bewijs. Er zijn bovendien veel andere mogelijke oorzaken van leverfalen bij dieren. (Tallon, 2020)
Gelukkig komt chronische vergiftiging weinig voor. De meeste gevallen ontstaan door besmet hooi — en dat risico is in Nederland klein dankzij goed agrarisch weidebeheer. ((EFSA), 2007)
Jakobskruiskruid: hoeveel magen?
Jakobskruiskruid bevatpyrrolizidine-alkaloïden (PA’s), die schadelijk zijn voor de lever. De giftigheid verschilt per diersoort en hangt af van meerdere factoren.
Paarden
- Hebben maar één maag → gevoelig voor PA’s
- Mijden verse planten door bittere smaak en geur
- In hooi verdwijnt die geur/smaak.
Koeien
- Hebben meerdere magen, maar minder efficiënt dan geiten/schapen
- Mijden verse plant ook
- In hooi: zelfde risico als bij paarden
Schapen & geiten
- Hebben enzymen in de pens die PA’s kunnen afbreken
- Eten verse planten gewoon op
- Zijn minder gevoelig, maar niet immuun
Risicofactoren
- Leeftijd: jonge dieren zijn kwetsbaarder
- Soort en geslacht: verschillen in gevoeligheid
- Totale opname van PA’s over het leven
- Andere bronnen van PA’s, andere giftige planten, stoffen, parasieten, virussen of mycotoxines kunnen bijdragen
Aantonen van vergiftiging?
- Is niet sluitend mogelijk, tenzij in lab-omstandigheden met gedwongen voedering.
- Aantonen van PA’s in het voer + een specifiek patroon van afwijkingen in de lever (megalocytosis) maken het aannemelijk maar is geen sluitend bewijs.
- Andere oorzaken van leverfalen zijn mogelijk.
Goed nieuws
- Chronische vergiftiging is zeldzaam
- Risico via besmet hooi is in Nederland klein door goed weidebeheer
Verwijzingen
(EFSA), E. F. (2007). Opinion of the Scientific Panel on contaminants in the food chain on a request from the European Commission related to pyrrolizidine alkaloids as undesirable substances in animal feed. EFSA Journal, 5, pp. 447, 1–51. doi:https://doi.org/10.2903/j.efsa.2007.447
Durham, A. E. (2022). Association between forage mycotoxins and liver disease in horses. Journal of Veterinary Internal Medicine, 36, pp. 1502–1507. doi:DOI: 10.1111/jvim.16486
Fiedler, A. H. (2023). Untersuchungen zur potenziellen Pyrrolizidinalkaloid‑Belastung von Galloway‑Rindern in ganzjähriger Weidehaltung auf Flächen mit Jakobskreuzkraut (Senecio jacobaea L.). Berliner und Münchener Tierärztliche Wochenschrift(136), pp. 1–8. doi:https://doi.org/10.2376/1439‑0299‑2022‑22
Julian Taenzer, M. G. (2022, augustus 10). Rumen Metabolism of Senecio Pyrrolizidine Alkaloids May Explain Why Cattle Tolerate Higher Doses Than Monogastric Species. Journal of Agricultural and Food Chemistry(70 ), p. 33. doi:https://pubs.acs.org/doi/10.1021/acs.jafc.2c01332
Ohlsen, S., et al. (2022). Grazing Ecology of Sheep and Its Impact on Vegetation and Animal Health on Pastures Dominated by Common Ragwort (Senecio jacobaea L.)—Part 1: Vegetation. Opgehaald van https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9026376
Schramm, S., Köhler, N., & Rozhon, W. (2019). Pyrrolizidine alkaloids: biosynthesis, biological activities and occurrence in crop plants. Molecules, 24(3), p. 498. doi:https://doi.org/10.3390/molecules24030498
Tallon, R. &. (2020, mei 2). Equine liver disease in the field. Part 2: Causes and management. Opgehaald van Bron / Website: UK-Vet Equine: https://www.ukvetequine.com/content/clinical/equine-liver-disease-in-the-field-part-2-causes-and-management
